بیماری های واگیر دار؛ معرفی انواع، علائم، راه های انتقال و پیشگیری

این مقاله در تاریخ 14-04-1405 توسط تیم پرستاری پرستار اول بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:

انواع بیماری‌ های واگیر دار که به عنوان بیماری‌های مسری نیز شناخته می‌شوند، شامل بیماری‌هایی هستند که قابلیت انتقال از یک فرد به فرد دیگر را دارند. بسیاری این بیماری‌ها می‌توانند به طور مستقیم یا غیرمستقیم از طریق عوامل بیماری‌زا به انسان‌ها منتقل شوند از جمله تماس با جوندگان، حشرات و ناقلان غیرزنده مانند خاک.

انتقال بیماری‌ های واگیردار اغلب از طریق تماس فیزیکی مستقیم یا مواجهه با ترشحات بدن فرد مبتلا صورت می‌گیرد. همچنین برخی از بیماری‌ها به شرایط خاصی برای انتقال نیاز دارند که می‌تواند بین فرد آلوده و دیگران رخ دهد. با وجود پیشرفت‌های بهداشتی در بسیاری از کشورها که منجر به کنترل و حتی ریشه‌کن کردن برخی بیماری‌ها مانند آبله شده است، هنوز در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، بیماری‌های واگیردار شایع بوده و به عنوان مشکلات بهداشتی جدی باقی مانده‌اند.

بیماری واگیردار چیست؟

بیماری های واگیر دار یا بیماری مسری به بیماری‌هایی گفته می‌شود که عامل بیماری‌زا می‌تواند از فرد مبتلا به افراد سالم منتقل شود. این انتقال ممکن است از طریق تماس مستقیم، قطرات تنفسی، آب و غذای آلوده، خون، حشرات ناقل یا حتی برخی حیوانات انجام شود.

عامل ایجادکننده یک مریضی واگیر دار معمولاً ویروس، باکتری، قارچ یا انگل است. شدت بیماری، مدت زمان واگیری و روش انتقال در هر بیماری متفاوت بوده و به نوع عامل بیماری‌زا و وضعیت سیستم ایمنی فرد بستگی دارد.

بسیاری از بیماری‌های واگیردار به‌ویژه آنفولانزا، سل و کووید-19، از شایع‌ترین بیماری های تنفسی محسوب می‌شوند و از طریق قطرات تنفسی، سرفه یا عطسه از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شوند. آشنایی با علت بروز بیماری های تنفسی و راه‌های انتقال آن‌ها، نقش مهمی در پیشگیری از شیوع این بیماری‌ها و محافظت از سلامت افراد دارد.

تفاوت بیماری واگیردار و بیماری عفونی

بسیاری از افراد تصور می‌کنند بیماری عفونی و بیماری های واگیر دار یک مفهوم دارند، در حالی که این دو اصطلاح تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند. بیماری عفونی به هر بیماری ناشی از ورود میکروب‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها یا انگل‌ها به بدن گفته می‌شود، اما تنها بخشی از این بیماری‌ها قابلیت انتقال به دیگران را دارند.

به بیان ساده، همه بیماری های واگیر دار عفونی هستند، اما همه بیماری‌های عفونی، بیماری مسری محسوب نمی‌شوند. برای مثال، کزاز یک بیماری عفونی است اما از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود، در حالی که بیماری‌هایی مانند آنفلوانزا، سرخک و سل هم عفونی هستند و هم واگیردار.

روش‌های انتقال انواع بیماری های واگیر دار

انتقال بیماری‌های واگیردار می‌تواند به سه روش اصلی انجام شود:

1. سرایت مستقیم

در این روش، بیماری از طریق تماس نزدیک میان فرد سالم و فرد بیمار منتقل می‌شود. به عنوان مثال، انواع بیماری های واگیردار مانند آنفلوآنزا، سل و سرخک در کودکان و بزرگسالان از این طریق سرایت می‌کنند. بیماری‌های آمیزشی که به نام بیماری‌های مقاربتی شناخته می‌شوند نیز سرایت مستقیم دارند و از طریق برقراری رابطه جنسی منتقل می‌شوند. برخی از این بیماری‌ها می‌توانند از مادر باردار به جنین نیز منتقل شوند. به عنوان نمونه، ویروس HIV یا ایدز یکی از این نوع بیماری‌ها به شمار می‌رود.

سرماخوردگی هم یکی از رایج‌ترین بیماری‌های واگیردار ویروسی است و بسیاری از افراد پس از ابتلا، به دنبال درمان سرماخوردگی با روش خانگی برای کاهش علائم و تسریع روند بهبودی هستند.

2. سرایت غیرمستقیم

برخی از بیماری‌های واگیردار از طریق آب و غذای آلوده منتقل شده و باعث بروز بیماری های گوارشی مانند اسهال عفونی، استفراغ و درد شکم می‌شوند. رعایت بهداشت فردی و ایمنی مواد غذایی، مهم‌ترین راه پیشگیری از این دسته از بیماری‌ها است.

برای مثال فردی که به حصبه یا هپاتیت عفونی مبتلا است، می‌تواند میکروب را از طریق مدفوع دفع کند. اگر اصول بهداشتی زیر نظر پرستار در منزل و متخصصین رعایت نشود و منبع آب آشامیدنی به طور مناسب محافظت نشود، افراد مستعد می‌توانند با نوشیدن آب آلوده به میکروب حصبه آلوده شوند. همچنین، مگس‌ها می‌توانند غذا را به میکروب حصبه آلوده کنند.

3. سرایت با واسطه

در این روش، انتقال بیماری از طریق یک موجود زنده دیگر، مانند حشرات، انجام می‌شود. به عنوان مثال، انگل مالاریا نیاز دارد تا در بدن پشه آنوفل زندگی کند و تغییراتی را تجربه کند تا بتواند در انسان باعث ایجاد بیماری مالاریا شود. همچنین، عوامل مولد تیفوس باید در بدن شپش و عوامل مولد طاعون چند روز در بدن کک باقی بمانند تا قادر به ایجاد بیماری در انسان شوند. به این ترتیب، پشه آنوفل، شپش و کک به عنوان میزبان‌های واسطه عمل کرده و انسان میزبان نهایی به شمار می‌آید.

جدول مقایسه انواع بیماری های واگیردار

جدول زیر مهم‌ترین بیماری های واگیر دار را از نظر عامل ایجادکننده، روش انتقال و امکان پیشگیری با واکسن مقایسه می‌کند:

لیست 10 بیماری واگیردار

انواع بیماری‌ های واگیردار به عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های بهداشت عمومی در جهان شناخته می‌شوند و می‌توانند از طریق ویروس‌ها، باکتری‌ها، قارچ‌ها و انگل‌ها به انسان منتقل شوند. این بیماری‌ها شامل مواردی مانند آنفولانزا، ایدز، هپاتیت، سل و سرخک هستند که در صورت عدم پیشگیری، سلامت افراد و جوامع را به خطر می‌اندازند. برای مثال سرخک در بزرگسالان حتی می‌تواند با عوارض جدی‌تری نسبت به کودکان همراه باشد. به همین دلیل واکسیناسیون و تشخیص به‌موقع این بیماری اهمیت زیادی دارد. در این بخش، به بررسی چند بیماری واگیردار مهم که در سال‌های اخیر، بیشترین آمار شیوع و ابتلا را داشته‌اند، خواهیم پرداخت.

1. سل

بیماری سل یک بیماری عفونی است که ناشی از باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است و به طور عمده ریه‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد. این باکتری از طریق هوا و از طریق تنفس، هنگام سرفه، عطسه یا صحبت کردن فرد آلوده منتشر می‌شود. از علائم سل ریوی می‌توان به سرفه‌های خلط‌دار خونی به مدت بیش از سه هفته، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن، خستگی و تنگی نفس اشاره کرد.

2. ایدز HIV/AIDS

ایدز یک بیماری عفونی ناشی از ویروس HIV است که سیستم ایمنی بدن را تضعیف می‌کند و به عنوان یکی از رایج‌ترین و کشنده‌ترین بیماری‌های واگیردار در جهان شناخته می‌شود. این بیماری می‌تواند از طریق رابطه جنسی بدون حفاظت، به اشتراک‌گذاری سوزن‌های آلوده و همچنین از مادر به کودک در حین بارداری، زایمان یا شیردهی منتقل شود. علائم آن شامل ضعف سیستم ایمنی، عفونت‌های مکرر، کاهش وزن و در مراحل پیشرفته، مرگ است.

3. هپاتیت B

هپاتیت B یک بیماری کبدی است که ناشی از ویروس HBV است و می‌تواند به عوارض جدی مانند سیروز کبدی و سرطان کبد منجر شود. علائم این بیماری در مراحل اولیه ممکن است خفیف و مشابه آنفولانزا باشد و شامل خستگی، حالت تهوع، استفراغ، درد در ناحیه شکم و زردی پوست و چشم‌ها است.

4. هپاتیت C

هپاتیت C نیز یک بیماری کبدی است که از ویروس HCV ایجاد می‌شود و امکان دارد به سیروز کبدی و سرطان کبد منجر شود. این ویروس به ‌طور عمده از طریق تماس با خون آلوده، به ویژه استفاده از سوزن‌های آلوده منتقل می‌شود. علائم آن شامل خستگی، حالت تهوع، استفراغ، درد شکم و در مراحل پیشرفته، ورم در پاها و شکم است.

5. آبله مرغان

آبله مرغان یکی از شایع‌ترین انواع بیماری های واگیردار است که از طریق تنفس یا تماس با ضایعات پوستی افراد آلوده منتقل می‌شود. علائم این بیماری شامل تب، خستگی، سردرد و بثورات پوستی قرمز و خارش‌دار است که به تدریج به تاول‌های پر از مایع تبدیل می‌شوند.

6. آنفولانزا

آنفولانزا یکی از بیماری‌های واگیردار خطرناک است که توسط ویروس‌های آنفولانزا A و B ایجاد می‌شود. این ویروس‌ها از طریق سرفه، عطسه یا صحبت کردن فرد بیمار در هوا منتشر می‌شوند و به راحتی به افراد دیگر سرایت می‌کنند. علائم آنفولانزا شامل تب ناگهانی، سرفه (معمولا خشک)، گلودرد، دردهای عضلانی، خستگی، سردرد و لرز است.

7. مالاریا

مالاریا یک بیماری انگلی است که توسط پشه‌های آلوده منتقل می‌شود. این بیماری علائمی نظیر تب، لرز، تعریق، درد عضلانی و کم‌خونی را به همراه دارد.

8. تب دنگی

تب دنگی از انواع بیماری های واگیردار است که به‌ واسطه پشه‌های آلوده منتقل می‌شود و علائمی شامل تب بالا، سردرد شدید، درد عضلانی و درد مفاصل را ایجاد می‌کند.برای پیشگیری از این بیماری، استفاده از پشه‌بند، مصرف داروهای ضد درد و از بین بردن محل‌های تجمع پشه‌های خطرناک از روش‌های موثر به شمار می‌آیند.

9. سرخک

سرخک یک بیماری ویروسی بسیار مسری است که از طریق تنفس یا تماس با ترشحات تنفسی افراد آلوده منتقل می‌شود. علائم این بیماری شامل تب بالا، سرفه، آبریزش بینی، قرمزی چشم و بثورات پوستی قرمز و خارش‌دار است که معمولا از صورت آغاز و به سایر نقاط بدن گسترش می‌یابد.

10. اوریون

اوریون یک بیماری عفونی ویروسی است که با تورم دردناک غدد بزاقی، به‌ خصوص غده پاروتید در اطراف فک و صورت، مشخص می‌شود. این بیماری ناشی از ویروس اوریون است و می‌تواند به‌ راحتی از طریق تماس با مایعات بینی یا ترشحات دهانی فرد مبتلا منتقل شود. علائم دیگر اوریون شامل تب، سردرد، خستگی و درد در ناحیه صورت است.

سایت clevelandclinic درباره انواع بیماری های واگیردار اینطور گفته شده است:

بیماری های عفونی بیماری هایی هستند که توسط عوامل مضر (پاتوژن ها) وارد بدن شما می شوند. شایع ترین علل ویروس ها، باکتری ها، قارچ ها و انگل ها هستند. بیماری‌های عفونی معمولاً از فردی به فرد دیگر، از طریق غذا یا آب آلوده و از طریق نیش حشرات منتقل می‌شوند. برخی از بیماری های عفونی جزئی و برخی بسیار جدی هستند.

چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا هستند؟

اگرچه هر فردی ممکن است به یک بیماری مسری مبتلا شود، اما برخی گروه‌ها بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند. ضعف سیستم ایمنی یا تماس بیشتر با عوامل بیماری‌زا احتمال ابتلا و بروز عوارض را افزایش می‌دهد.

افراد زیر بیشتر در معرض ابتلا به بیماری های واگیر دار هستند:

• نوزادان و کودکان
• سالمندان
• زنان باردار
• بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن
• افراد دارای نقص سیستم ایمنی
• کارکنان مراکز درمانی
• افرادی که واکسیناسیون آن‌ها کامل نیست

سالمندان به دلیل کاهش طبیعی عملکرد سیستم ایمنی و تغییرات فیزیولوژیک بدن، بیشتر در معرض ابتلا به انواع بیماری‌های واگیردار قرار دارند. به همین دلیل توجه به وضعیت عمومی بدن آن‌ها اهمیت زیادی دارد. در این میان موضوع درمان ضعف بدن در سالمندان نقش مهمی در کاهش خطر ابتلا به عفونت‌ها و بهبود کیفیت زندگی دارد. تغذیه مناسب، مصرف کافی ویتامین‌ها، فعالیت بدنی سبک و منظم و رسیدگی به بیماری‌های زمینه‌ای می‌تواند به تقویت سیستم ایمنی در این گروه سنی کمک کند و احتمال ابتلا به بیماری‌های مسری را کاهش دهد.

دوره کمون و دوره واگیری بیماری های واگیردار

دوره کمون به فاصله زمانی بین ورود عامل بیماری‌زا به بدن و ظاهر شدن اولین علائم گفته می‌شود. در این مدت فرد ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد، اما در برخی بیماری‌ها همچنان قادر به انتقال بیماری به دیگران باشد.

دوره واگیری نیز مدت زمانی است که فرد مبتلا می‌تواند بیماری های واگیر دار را به سایر افراد منتقل کند. طول این دوره در هر بیماری متفاوت است و به نوع عامل بیماری‌زا، شدت بیماری و شروع درمان بستگی دارد.

آیا بیماری های واگیر دار درمان قطعی دارند؟

درمان بیماری های واگیر دار به نوع عامل بیماری‌زا بستگی دارد و نمی‌توان برای همه آن‌ها یک روش درمانی یکسان در نظر گرفت. برخی بیماری‌های باکتریایی مانند سل یا حصبه با مصرف داروهای مناسب قابل درمان هستند، در حالی که برای بعضی بیماری‌های ویروسی مانند HIV هنوز درمان قطعی وجود ندارد و هدف درمان، کنترل بیماری، کاهش عوارض و جلوگیری از انتقال آن به دیگران است.

از سوی دیگر، برخی بیماری‌های مسری مانند هپاتیت C امروزه با داروهای جدید در بسیاری از بیماران قابل درمان هستند و بیماری‌هایی مانند آنفلوانزا یا آبله مرغان نیز معمولاً با درمان‌های حمایتی و استراحت بهبود پیدا می‌کنند. به همین دلیل تشخیص زودهنگام، مراجعه به پزشک و شروع درمان در زمان مناسب، نقش مهمی در کاهش عوارض و جلوگیری از انتشار مریضی واگیر دار دارد.

به نقل از  سایت Cleveland Clinic:

درمان بیماری‌های عفونی و واگیردار به عامل ایجادکننده آن‌ها بستگی دارد. برای مثال، عفونت‌های باکتریایی معمولاً با آنتی‌بیوتیک، عفونت‌های ویروسی با داروهای ضدویروس یا درمان‌های حمایتی، عفونت‌های قارچی با داروهای ضدقارچ و عفونت‌های انگلی با داروهای ضدانگل درمان می‌شوند. برای برخی بیماری‌ها، مانند بیماری‌های ناشی از پریون، در حال حاضر درمان مؤثری وجود ندارد.

روش های پیشگیری از بیماری های واگیردار

رعایت نکات بهداشتی ساده می‌تواند احتمال ابتلا به بسیاری از بیماری های واگیر دار را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. پیشگیری علاوه بر محافظت از فرد، از گسترش بیماری در خانواده و جامعه نیز جلوگیری می‌کند.

مهم‌ترین روش‌های پیشگیری عبارت‌اند از:

1. شستن مرتب دست‌ها با آب و صابون
2. دریافت واکسن‌های توصیه‌ شده
3. پرهیز از تماس نزدیک با افراد مبتلا
4. استفاده نکردن از وسایل شخصی مشترک
5. رعایت بهداشت مواد غذایی و آب آشامیدنی
6. استفاده از وسایل محافظ در روابط جنسی
7. استفاده از پشه‌بند و مواد دافع حشرات در مناطق آلوده
8. تقویت سیستم ایمنی با تغذیه سالم، خواب کافی و فعالیت بدنی

انواع بیماری‌ های واگیردار در صورت تشخیص و درمان به‌موقع، در بسیاری از موارد قابل کنترل یا درمان هستند، اما بی‌توجهی به علائم و تأخیر در درمان می‌تواند باعث بروز عوارض جدی و گاهی جبران‌ناپذیر شود. به همین دلیل، شناخت بیماری‌های عفونی و اقدام سریع برای درمان اهمیت زیادی دارد. همچنین آشنایی با انواع بیماری های لاعلاج و تفاوت آن‌ها با بیماری‌های واگیردار، به افراد کمک می‌کند درک بهتری از روش‌های پیشگیری، درمان و مدیریت بیماری‌های مختلف داشته باشند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

بیشتر بیماری های واگیر دار در صورت تشخیص و درمان به‌موقع بدون عارضه جدی بهبود پیدا می‌کنند، اما برخی علائم می‌توانند نشان‌دهنده پیشرفت بیماری یا بروز عوارض خطرناک باشند.

در صورت مشاهده موارد زیر، مراجعه سریع به پزشک ضروری است:

• تب بالا یا تب مداوم
• تنگی نفس یا مشکل در تنفس
• کاهش سطح هوشیاری
• بثورات پوستی گسترده همراه با تب
• سرفه خونی
• استفراغ یا اسهال شدید
• زردی پوست و چشم‌ها
• ادامه یافتن علائم بیش از چند روز یا بدتر شدن وضعیت بیمار

جمع‌بندی

انواع بیماری‌ های واگیردار می‌توانند از طریق ویروس‌ها، باکتری‌ها، قارچ‌ها و انگل‌ها منتقل شوند و در صورت عدم پیشگیری، سلامت فرد و جامعه را به خطر بیندازند. آشنایی با علائم بیماری‌ های واگیردار، راه‌ های انتقال و روش‌های پیشگیری نقش مهمی در کاهش شیوع این بیماری‌ها دارد. رعایت بهداشت فردی، شست‌وشوی مرتب دست‌ها، واکسیناسیون، استفاده از وسایل محافظتی در شرایط لازم و مراجعه به پزشک هنگام مشاهده علائم مشکوک، از مؤثرترین راهکارهای کنترل بیماری‌های عفونی هستند. با افزایش آگاهی و رعایت توصیه‌های بهداشتی، می‌توان از ابتلا به بسیاری از بیماری‌های واگیردار جلوگیری کرد و سلامت خود و اطرافیان را حفظ نمود.

سوالات متداول