رفتار با سالمند لجباز؛ بهترین روش برخورد و کاهش لجبازی در خانه

خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:

رفتار با سالمند لجباز یکی از چالش های رایج بسیاری از خانواده هاست. اگر یکی از اعضای خانواده شما به حرف دیگران گوش نمی دهد، از خوردن دارو یا غذا امتناع می کند یا برای انجام کارهای روزمره مدام مخالفت نشان می دهد، احتمالا با یک سالمند لجباز روبرو هستید. ادامه پیدا کردن این رفتارها می تواند باعث خستگی، نگرانی و حتی فرسودگی اعضای خانواده شود و روند مراقبت از سالمند را دشوارتر کند. آشنایی با علت این رفتارها و انتخاب روش درست برخورد، نقش مهمی در کاهش تنش های روزمره و ایجاد ارتباطی آرام تر با سالمند دارد.

واقعیت این است که لجبازی در سالمندان همیشه به معنای بدخلقی یا ناسازگاری نیست. گاهی این رفتار به دلیل ترس از دست دادن استقلال، احساس نادیده گرفته شدن، افسردگی یا حتی بعضی بیماری های دوران سالمندی ایجاد می شود. شناخت علت لجبازی و انتخاب روش صحیح برخورد، اولین قدم برای کاهش تنش و ایجاد ارتباط بهتر با سالمند است.

چرا بعضی سالمندان لجباز می شوند؟

اولین اشتباهی که بسیاری از خانواده ها مرتکب می شوند این است که لجبازی سالمند را فقط یک ویژگی اخلاقی می دانند. در حالی که این رفتار اغلب یک پیام پنهان دارد. سالمندی که امروز با انجام کارهای ساده مخالفت می کند، ممکن است در واقع از تغییر شرایط زندگی، کاهش توانایی های جسمی یا وابسته شدن به دیگران احساس نگرانی داشته باشد.

به نقل از سایت Arbor Company در صفحه مربوط به برخورد با والدین سالمند لجباز:

بسیاری از سالمندان به دلیل ترس از دست دادن استقلال، در برابر کمک دیگران مقاومت می کنند. اگر خانواده به جای دستور دادن، احساسات سالمند را درک کرده و او را در تصمیم گیری ها مشارکت دهد، احتمال همکاری او بیشتر خواهد شد.

گاهی لجبازی راهی برای حفظ کنترل بر زندگی است. فردی که سال ها مسئول تصمیم گیری برای خانواده بوده، اکنون نمی خواهد احساس کند دیگران به جای او تصمیم می گیرند. به همین دلیل حتی ممکن است با پیشنهادهایی که به نفع خودش است نیز مخالفت کند.

از طرف دیگر نباید نقش بیماری های جسمی و روانی را نادیده گرفت. کاهش شنوایی، دردهای مزمن، افسردگی، آلزایمر، زوال عقل و حتی عوارض بعضی داروها می توانند آستانه تحمل سالمند را کاهش دهند و باعث شوند رفتارهای لجوجانه بیشتر از گذشته دیده شود.

آیا لجبازی سالمند طبیعی است یا نشانه یک بیماری؟

گاهی لجبازی بخشی از تغییرات طبیعی دوران سالمندی است. بسیاری از سالمندان دوست دارند همچنان مستقل باشند و خودشان درباره زندگی، درمان یا کارهای روزمره تصمیم بگیرند. به همین دلیل ممکن است در برابر پیشنهاد یا کمک دیگران مقاومت نشان دهند. اگر این رفتار گهگاه دیده شود و روی زندگی روزانه تاثیر جدی نگذارد، معمولا جای نگرانی ندارد.

اما زمانی که لجبازی به صورت ناگهانی شروع شود یا همراه با فراموشی، پرخاشگری، بی تفاوتی، توهم یا تغییر شدید شخصیت باشد، ممکن است نشانه یک بیماری زمینه ای باشد. در چنین شرایطی نباید همه رفتارهای سالمند را به حساب اخلاق او گذاشت، بلکه لازم است علت اصلی توسط پزشک بررسی شود.

رفتار با سالمند پرخاشگر و لجباز

گاهی لجبازی سالمند با عصبانیت، داد زدن یا پرخاشگری همراه می شود. در این شرایط مهم ترین نکته حفظ آرامش است. واکنش تند یا پاسخ دادن با عصبانیت، معمولا باعث شدیدتر شدن درگیری خواهد شد و کنترل شرایط را دشوارتر می کند.

پرخاشگری سالمندان همیشه از روی عصبانیت نیست و ممکن است به دلیل درد، ترس، اضطراب، افسردگی، زوال عقل یا حتی عوارض بعضی داروها ایجاد شود. به همین دلیل، قبل از هر اقدامی باید علت این رفتار را بررسی کرد.

اگر سالمند پرخاشگر شد، این اقدامات را انجام دهید:

• آرامش خود را حفظ کنید.
• با صدای آرام و محترمانه صحبت کنید.
• فاصله فیزیکی مناسب را حفظ کنید.
• سعی کنید عامل ناراحتی یا عصبانیت او را پیدا کنید.
• در صورت امکان، توجه سالمند را به موضوع دیگری جلب کنید.
• اگر احتمال آسیب به خود یا دیگران وجود دارد، از پزشک یا متخصص سلامت روان کمک بگیرید.

بهترین روش رفتار با سالمند لجباز

برخورد با سالمند لجباز بیشتر از آنکه به حرف زدن وابسته باشد، به شیوه ارتباط بستگی دارد. اگر سالمند احساس کند دیگران قصد دارند او را کنترل کنند، معمولا مقاومت بیشتری نشان می دهد. اما وقتی احترام، همدلی و حق انتخاب را تجربه کند، احتمال همکاری او بسیار بیشتر خواهد بود.

به جای اینکه بخواهید هر بار نظر خود را ثابت کنید، سعی کنید دلیل مخالفت سالمند را پیدا کنید. گاهی تنها با تغییر نحوه صحبت کردن، بخش زیادی از لجبازی از بین می رود.

۱. با آرامش و احترام صحبت کنید

یکی از رایج ترین اشتباهات خانواده ها این است که هنگام مخالفت سالمند، لحن صحبت خود را تغییر می دهند یا سعی می کنند با بحث و اصرار او را قانع کنند. این روش معمولا نتیجه ای ندارد و حتی ممکن است باعث شود سالمند برای حفظ نظر خود، مقاومت بیشتری نشان دهد.

بهتر است هنگام صحبت کردن، صدای خود را آرام نگه دارید، تماس چشمی برقرار کنید و فرصت کافی برای پاسخ دادن به سالمند در نظر بگیرید. وقتی سالمند احساس کند با احترام با او رفتار می شود، احتمال همکاری او در انجام کارهای روزمره بیشتر خواهد بود.

۲. به سالمند حق انتخاب بدهید

بسیاری از سالمندان از این که دیگران به جای آن ها تصمیم بگیرند احساس خوبی ندارند. حتی اگر برای انجام بعضی کارها به کمک نیاز داشته باشند، باز هم دوست دارند در تصمیم گیری نقش داشته باشند. به همین دلیل، بهتر است به جای استفاده از جملات دستوری، چند گزینه در اختیار سالمند قرار دهید تا احساس کند هنوز کنترل بخشی از زندگی خود را در دست دارد.

به عنوان مثال به جای اینکه بگویید:

«الان باید حمام بروی.»

بهتر است بگویید:

«دوست داری قبل از ناهار حمام بروی یا بعد از استراحت؟»

یا به جای اینکه بگویید:

«دارویت را همین الان بخور.» 

بپرسید:

«دوست داری دارویت را با آب بخوری یا بعد از نوشیدن چای؟»

همین تغییر ساده در نحوه بیان درخواست، معمولا باعث کاهش مقاومت سالمند می شود.

۳. احساسات سالمند را نادیده نگیرید

گاهی سالمند بیش از آنکه به دنبال مخالفت باشد، نیاز دارد احساساتش درک شود. اگر بدون توجه به نگرانی ها یا ناراحتی او فقط روی انجام کار اصرار کنید، احتمال لجبازی بیشتر خواهد شد.

بهتر است ابتدا احساس سالمند را تایید کنید و سپس درخواست خود را مطرح کنید. برای مثال می توانید بگویید:

• «می دانم که این شرایط برای شما سخت است.» یا «حق دارید از این موضوع ناراحت باشید، اما بیایید با هم راهی پیدا کنیم که برایتان راحت تر باشد.»

وقتی سالمند احساس کند شنیده شده و کسی او را قضاوت نمی کند، راحت تر با شما همکاری خواهد کرد.

۴. از دستور دادن و بحث کردن خودداری کنید

جمله های دستوری معمولا حس استقلال سالمند را تهدید می کنند و باعث می شوند او فقط برای مخالفت کردن مقاومت نشان دهد. حتی اگر هدف شما کمک به سالمند باشد، لحن آمرانه می تواند نتیجه عکس داشته باشد.

به جای اینکه بگویید:

این کار را انجام بده.
نباید مخالفت کنی.
حرف مرا گوش کن.

از جمله هایی استفاده کنید که احترام و مشارکت را نشان می دهند، مانند:

«به نظرت اگر این کار را انجام دهیم، راحت تر نیست؟»
«دوست دارم نظرت را درباره این موضوع بدانم.»
«بیایید با هم بهترین راه را انتخاب کنیم.»

در بسیاری از موارد، تغییر شیوه صحبت کردن تاثیر بیشتری از تکرار درخواست یا اصرار کردن دارد.

۵. استقلال سالمند را حفظ کنید

حتی اگر سالمند برای انجام بعضی کارها به کمک نیاز دارد، بهتر است اجازه دهید بخش هایی را که هنوز می تواند انجام دهد خودش انجام دهد. این کار اعتماد به نفس او را حفظ می کند و از لجبازی جلوگیری خواهد کرد.

رفتار با سالمند لجباز در موقعیت های مختلف

لجبازی سالمندان همیشه به یک شکل ظاهر نمی شود. بعضی از سالمندان از خوردن غذا یا مصرف دارو خودداری می کنند، بعضی دیگر حاضر نیستند حمام بروند یا از وسایل کمکی استفاده کنند. در برخی خانواده ها هم سالمند با حضور پرستار یا حتی مراجعه به پزشک مخالفت می کند. در چنین شرایطی مهم ترین نکته این است که به جای اجبار، علت مقاومت سالمند را پیدا کنید و با آرامش برای حل آن اقدام کنید.

اگر سالمند غذا نمی خورد چه باید کرد؟

کم اشتهایی در سالمندان همیشه از روی لجبازی نیست. گاهی درد، افسردگی، مشکلات دندان، کاهش حس چشایی یا عوارض داروها باعث بی میلی به غذا می شوند.

برای تشویق سالمند به غذا خوردن بهتر است وعده های غذایی را کوچک تر اما تعداد آن ها را بیشتر کنید. استفاده از غذاهای مورد علاقه سالمند، صرف غذا کنار اعضای خانواده و پرهیز از اصرار بیش از حد نیز معمولا نتیجه بهتری دارد.

اگر سالمند داروهایش را مصرف نمی کند

بعضی از سالمندان تصور می کنند حالشان بهتر شده و دیگر نیازی به دارو ندارند. برخی هم به دلیل فراموشی یا ترس از عوارض دارو، از مصرف آن خودداری می کنند.

به جای بحث کردن، دلیل مخالفت سالمند را بپرسید و درباره فواید دارو با زبان ساده توضیح دهید. استفاده از جعبه تقسیم دارو یا تنظیم ساعت یادآوری نیز می تواند مصرف منظم داروها را آسان تر کند.

اگر سالمند حاضر به حمام رفتن نیست

امتناع از حمام رفتن یکی از رایج ترین مشکلات دوران سالمندی است. ترس از لیز خوردن، احساس سرما، خستگی یا خجالت از وابستگی به دیگران از مهم ترین دلایل این رفتار هستند.

بهتر است دمای حمام را مناسب نگه دارید، از صندلی حمام و زیرانداز ضد لغزش استفاده کنید و زمان استحمام را با نظر خود سالمند انتخاب کنید. هر چه احساس امنیت و آرامش بیشتری داشته باشد، احتمال همکاری او بیشتر خواهد بود.

اگر سالمند پرستار را قبول نمی کند

برخی سالمندان حضور پرستار را به معنای از دست دادن استقلال یا ناتوانی خود می دانند. به همین دلیل ممکن است در روزهای اول با حضور فرد جدید مخالفت کنند.

بهتر است پرستار در ابتدا فقط برای برقراری ارتباط و کمک های جزئی کنار سالمند باشد. وقتی سالمند احساس کند قرار نیست جای او تصمیم گرفته شود، معمولا ارتباط بهتری با پرستار برقرار می کند. معرفی پرستار به عنوان همراه و کمک کننده، نه مراقب یا ناظر، تاثیر زیادی در پذیرش او دارد.

اگر سالمند از واکر یا عصا استفاده نمی کند

بعضی سالمندان استفاده از وسایل کمکی را نشانه ضعف می دانند و به همین دلیل حاضر نیستند از آن ها استفاده کنند.

به جای اصرار، مزایای استفاده از این وسایل را برای حفظ استقلال و پیشگیری از زمین خوردن توضیح دهید. گاهی انتخاب یک واکر یا عصای مناسب و زیبا نیز باعث پذیرش بیشتر سالمند می شود.

بهترین برخورد با رفتارهای رایج سالمند لجباز 

در برخورد با سالمند لجباز از انجام این اشتباهات خودداری کنید

گاهی خانواده ها با نیت کمک کردن، رفتارهایی انجام می دهند که ناخواسته باعث افزایش مقاومت و لجبازی سالمند می شود. اصرار، بحث کردن یا تصمیم گرفتن به جای سالمند، نه تنها مشکل را حل نمی کند بلکه ممکن است رابطه عاطفی را هم تحت تاثیر قرار دهد. اگر می خواهید همکاری سالمند بیشتر شود، بهتر است از انجام اشتباهات زیر پرهیز کنید:

• با سالمند بحث و جر و بحث نکنید.
• او را با دیگران مقایسه نکنید.
• از تهدید، سرزنش یا تحقیر استفاده نکنید.
• همه تصمیم ها را به جای او نگیرید.
• خواسته های منطقی سالمند را نادیده نگیرید.
• چند درخواست را به صورت همزمان مطرح نکنید.
• با لحن دستوری یا آمرانه صحبت نکنید.
• به خاطر عجله، سالمند را تحت فشار قرار ندهید.

چگونه سالمند لجباز را متقاعد کنیم؟

متقاعد کردن سالمند لجباز با بحث کردن یا اصرار کردن امکان پذیر نیست. بسیاری از سالمندان زمانی همکاری بیشتری نشان می دهند که احساس کنند نظرشان شنیده می شود و همچنان در تصمیم گیری های مربوط به زندگی خود نقش دارند. به همین دلیل، شیوه بیان درخواست و زمان مطرح کردن آن، گاهی از خود درخواست مهم تر است.

اگر هدف شما جلب همکاری سالمند است، بهتر است به جای تلاش برای تغییر نظر او، از روش هایی استفاده کنید که احساس احترام، اعتماد و آرامش را در او تقویت کند.

روش های موثر برای متقاعد کردن سالمند لجباز:

1. به سالمند حق انتخاب بدهید: به جای اینکه بگویید «الان باید دارویت را بخوری»، بپرسید «دوست داری دارویت را قبل از صبحانه بخوری یا بعد از آن؟»
2. از خاطرات و تجربه های گذشته کمک بگیرید: یادآوری موفقیت ها یا عادت های خوب گذشته، گاهی باعث می شود سالمند راحت تر تصمیم بگیرد.
3. درخواست را غیر مستقیم مطرح کنید: به جای دستور دادن، از او نظر بخواهید یا پیشنهاد بدهید.
4. از افراد مورد اعتماد سالمند کمک بگیرید: گاهی سالمند حرف یکی از فرزندان، پزشک یا یکی از نزدیکان مورد اعتماد خود را راحت تر می پذیرد.
5. زمان مناسبی را برای گفتگو انتخاب کنید: وقتی سالمند خسته، گرسنه یا عصبانی است، احتمال مخالفت بیشتر خواهد بود.

روش های درست و نادرست برای متقاعد کردن سالمند

رفتار با سالمند لجباز مبتلا به آلزایمر

لجبازی در سالمندان مبتلا به آلزایمر معمولا با لجبازی معمولی تفاوت دارد. در بسیاری از موارد، سالمند به دلیل اختلال در حافظه، درک یا تصمیم گیری، رفتارهایی از خود نشان می دهد که ممکن است برای اطرافیان به شکل مخالفت یا سرسختی دیده شود. در چنین شرایطی، اصلاح کردن مداوم اشتباهات یا وارد شدن به بحث، تنها باعث اضطراب و بی اعتمادی بیشتر سالمند خواهد شد.

خانواده باید بپذیرند که هدف از مراقبت، قانع کردن سالمند نیست، بلکه حفظ آرامش، امنیت و کیفیت زندگی اوست.

در برخورد با سالمند مبتلا به آلزایمر این نکات را رعایت کنید:

• وارد بحث یا مشاجره نشوید.
• اشتباهات او را مدام اصلاح نکنید.
• با جمله های کوتاه و ساده صحبت کنید.
• محیط خانه را آرام و بدون تنش نگه دارید.
• فقط یک درخواست را در هر زمان مطرح کنید.
• برای انجام کارها به سالمند فرصت کافی بدهید.

توصیه های روانشناسان برای رفتار با سالمند لجباز

لجبازی سالمند همیشه به معنای ناسازگاری یا بدخلقی نیست. از نگاه روانشناسان، این رفتار اغلب واکنشی به احساس از دست دادن استقلال، ترس از وابستگی، تغییر نقش در خانواده یا تجربه مشکلات روحی مانند اضطراب و افسردگی است. به همین دلیل، اولین قدم برای برخورد صحیح با سالمند لجباز، درک علت رفتار اوست؛ نه تلاش برای تغییر دادن او با بحث و اجبار.

اگر خانواده بتواند فضای آرامی برای گفتگو ایجاد کند و به سالمند احساس ارزشمند بودن بدهد، احتمال همکاری او در انجام کارهای روزمره بیشتر خواهد شد. تغییر شیوه برخورد، در بسیاری از مواقع تاثیر بیشتری از اصرار یا نصیحت کردن دارد.

روانشناسان این توصیه ها را برای برخورد با سالمند لجباز مطرح می کنند:

1. قبل از هر واکنشی، سعی کنید دلیل مخالفت سالمند را درک کنید.
2. به جای دستور دادن، از او نظر بخواهید و حق انتخاب بدهید.
3. احساسات سالمند را انکار یا مسخره نکنید، حتی اگر با آن ها موافق نیستید.
4. هنگام عصبانیت یا تنش، بحث را ادامه ندهید و زمان مناسب تری را برای گفتگو انتخاب کنید.
5. استقلال سالمند را تا جایی که امکان دارد حفظ کنید و اجازه دهید در تصمیم های مربوط به زندگی خود مشارکت داشته باشد.

اگر لجبازی با علائمی مانند انزوا، بی انگیزگی، اضطراب یا غمگینی طولانی مدت همراه است، ارزیابی توسط روانشناس سالمند در منزل می تواند به شناسایی علت اصلی و انتخاب روش درمان کمک کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه شود یا از خدمات پرستار کمک بگیریم؟

لجبازی سالمند همیشه نگران کننده نیست، اما اگر این رفتار به صورت ناگهانی ایجاد شود یا با علائم دیگری همراه باشد، نباید آن را نادیده گرفت. گاهی تغییر رفتار سالمند می تواند نشانه یک بیماری جسمی یا روانی باشد که نیاز به بررسی تخصصی دارد. تشخیص به موقع علت این تغییرات، از بروز مشکلات جدی تر جلوگیری می کند.

در شرایط زیر بهتر است سالمند توسط پزشک ارزیابی شود یا در صورت نیاز از خدمات مراقبتی در منزل استفاده کنید:

• لجبازی به طور ناگهانی و بدون دلیل مشخص شروع شده است.
• سالمند از خوردن غذا یا مصرف دارو به طور مداوم خودداری می کند.
• رفتارهای پرخاشگرانه یا غیرعادی نسبت به گذشته پیدا کرده است.
• دچار فراموشی شدید، گیجی یا توهم شده است.
• به دلیل لجبازی، سلامت یا ایمنی خود را به خطر می اندازد.
• اعضای خانواده دیگر توانایی مراقبت مناسب از سالمند را ندارند.

در چنین شرایطی، کمک گرفتن از پزشک، روانشناس یا پرستار می تواند علاوه بر شناسایی علت اصلی، از تشدید مشکلات جسمی و روحی سالمند نیز جلوگیری کند.

در آخر

رفتار با سالمند لجباز نیازمند صبر، همدلی و شناخت علت اصلی این رفتار است. بسیاری از سالمندان به دلیل ترس از وابسته شدن، احساس تنهایی یا مشکلات جسمی و روحی، نسبت به اطرافیان مقاومت نشان می دهند. به همین دلیل، بحث کردن، اجبار یا سرزنش کردن معمولا نتیجه ای جز افزایش لجبازی ندارد.

اگر خانواده بتواند با حفظ احترام، ایجاد حس استقلال و استفاده از روش های صحیح ارتباطی با سالمند رفتار کند، در بسیاری از موارد می توان تنش ها را کاهش داد و همکاری سالمند را بیشتر کرد. البته در صورتی که لجبازی با تغییرات شدید رفتاری، فراموشی، پرخاشگری یا امتناع از درمان همراه باشد، بهتر است موضوع توسط پزشک یا روانشناس بررسی شود تا علت اصلی مشخص شود.

سوالات متداول