اختلال دو قطبی، که بهعنوان یکی از بیماریهای پیچیده روانی شناخته میشود، در کودکان نیز میتواند بروز کند و سبب تغییرات شدیدی در خلقوخو و رفتار آنها شود. این تغییرات، که بین حالتهای افسردگی و شیدایی (مانیا) متغیر هستند، گاهی بهطور ناگهانی بروز میکنند و بر زندگی و روابط اجتماعی کودکان تأثیر میگذارند. شناخت و مدیریت این اختلال در دوران کودکی اهمیت بالایی دارد، چرا که میتواند بر عملکرد تحصیلی، خانوادگی و اجتماعی کودک اثر بگذارد. اختلال دو قطبی در کودکان اغلب با علائم دیگری مانند بیش فعالی در کودکان و مشکلات رفتاری دیگر همراه است که تشخیص و درمان دقیق آن را ضروری میسازد.
اختلال دو قطبی در کودکان چیست؟
اختلال دو قطبی در کودکان با تغییرات ناپایدار در خلق و خو، انرژی و رفتار همراه است که میتواند سبب رفتارهای هیجانی یا افسردهکننده شود. این تغییرات به دو حالت مشخص تقسیم میشوند: دورههای مانیا و دورههای افسردگی. در دورههای مانیا، کودک بسیار پرانرژی، بیقرار و حتی پرخاشگر میشود و به فعالیتهای پرخطر یا نامناسب علاقه پیدا میکند. از سوی دیگر، در دورههای افسردگی، کودک احساس غمگینی و ناامیدی کرده و انرژی و انگیزه خود را از دست میدهد. این اختلال متفاوت از نوسانات عادی دوران کودکی است و نیازمند توجه و درمان ویژهای است.
علائم اختلال دو قطبی در کودکان
علائم اختلال دو قطبی در کودکان اغلب با تغییرات خلقی، بیقراری و تغییرات رفتاری ناگهانی همراه است که ممکن است کودکان را با اختلالات رفتاری یا بیشفعالی اشتباه بگیرند. در زیر به توضیح هر یک از علائم و ویژگیهای رایج در کودکان مبتلا به این اختلال میپردازیم:
1. تغییرات خلقی ناگهانی
کودکان مبتلا به اختلال دو قطبی ممکن است دچار نوسانات خلقی سریع و غیرقابلپیشبینی شوند. در دورههای شیدایی، آنها انرژی زیاد و بیپروایی از خود نشان میدهند و ممکن است احساس کنند نیازی به خواب ندارند. آنها تمایل به رفتارهای تکانشی و خطرپذیر دارند و اغلب با هیجان و خوشحالی شدید، غیرعادی بهنظر میرسند. از سوی دیگر، در دورههای افسردگی، این کودکان ممکن است دچار احساس ناامیدی عمیق و بیعلاقگی به فعالیتهای روزمره شوند. این تغییرات ناگهانی و شدید میتواند بر روابط خانوادگی و اجتماعی کودکان تأثیر منفی بگذارد.
2. پرخاشگری و بیقراری
کودکان مبتلا به این اختلال همانند انواع بیماری اعصاب و روان معمولاً تحریکپذیر و بیقرار هستند و گاهی اوقات در صورت عدم موفقیت در انجام یک کار یا شنیدن پاسخ منفی، ممکن است پرخاشگر شوند. در زمان شیدایی، آنها بسیار پرانرژی هستند و تمایل به بازیهای پرتحرک و حتی پرخطر دارند. در مقابل، در زمان افسردگی، ممکن است با پرخاشگری بیشتری نسبت به محیط و دیگران واکنش نشان دهند. این رفتارها، که گاه غیرقابلپیشبینی و آزاردهندهاند، ممکن است منجر به بروز مشکلات رفتاری و حتی مشکلات قانونی در برخی کودکان شود.
3. مشکلات خواب
تغییرات شدید در الگوی خواب یکی از ویژگیهای قابل توجه در کودکان مبتلا به اختلال دو قطبی است. آنها ممکن است در دورههای شیدایی بهطور غیرعادی کمخوابی داشته باشند و با وجود کمبود خواب همچنان پرانرژی باشند. در مقابل، در دورههای افسردگی، ممکن است تمایل به خواب زیاد داشته و حتی پس از بیدار شدن همچنان احساس خستگی کنند. این مشکلات خواب، بهویژه در کودکان که نیاز بیشتری به استراحت دارند، میتواند تأثیرات منفی بر رشد جسمی و روانیشان داشته باشد و توانایی آنها در انجام فعالیتهای روزمره را مختل کند و سبب بی خوابی شبانه در کودکان نیز شود.
4. افت تحصیلی و مشکلات تمرکز
کودکان دو قطبی به دلیل نوسانات خلقی و تمرکز پایین، اغلب در انجام تکالیف مدرسه و فعالیتهای آموزشی دچار مشکل میشوند. این کودکان ممکن است دچار عدم توانایی در تمرکز بر روی درسها، عدم تکمیل وظایف مدرسه و حتی بیعلاقگی به یادگیری شوند. افت تحصیلی و کاهش تمرکز میتواند اعتماد به نفس کودکان را تحت تأثیر قرار داده و منجر به مشکلات اجتماعی و عاطفی در مدرسه و محیطهای آموزشی شود.
علت اختلال دو قطبی در کودکان
علت دقیق اختلال دو قطبی در کودکان به طور کامل مشخص نیست، اما پژوهشها به شواهدی در مورد ارتباط این اختلال با عوامل ژنتیکی، ساختار و عملکرد مغز و تجربیات محیطی اشاره دارند:
1) عوامل ژنتیکی
تحقیقات نشان دادهاند که اختلال دو قطبی میتواند در خانوادهها بهطور ارثی منتقل شود. اگر یکی از والدین یا اعضای نزدیک خانواده، مبتلا به این اختلال باشد، احتمال بیشتری وجود دارد که کودک نیز دچار این مشکل شود. به عبارتی، ژنهای مرتبط با اختلال دو قطبی میتوانند زمینه ابتلا به این اختلال را فراهم کنند، هرچند که ارثی بودن بهتنهایی عامل کافی برای بروز آن نیست.
2) ساختار و عملکرد مغز
مطالعات عصبشناختی نشان دادهاند که تفاوتهایی در ساختار و عملکرد مغز کودکان و بزرگسالان مبتلا به اختلال دو قطبی وجود دارد. این تفاوتها عمدتاً در نواحی مرتبط با تنظیم احساسات و کنترل هیجانات مشاهده شدهاند. بهعنوان مثال، قسمتهایی از مغز که به تنظیم خلق و خوی و تصمیمگیری کمک میکنند، ممکن است در این کودکان فعالیت غیرعادی نشان دهند. این تفاوتها میتواند توضیحدهندهی نوسانات خلقی و مشکلات رفتاری باشد که در کودکان دو قطبی مشاهده میشود.
3) عوامل محیطی و تجربیات استرسزا
علاوه بر عوامل ژنتیکی و مغزی، تجربه رویدادهای تروماتیک و استرسزا نیز میتواند در بروز این اختلال نقش داشته باشد. اتفاقات تلخی همچون جدایی والدین، تجربه سوءاستفاده یا فقدان یک عضو خانواده، ممکن است به عنوان یک عامل محرک برای ظهور علائم دو قطبی عمل کند. همچنین، شرایط زندگی استرسزا و محیطهای خانوادگی ناپایدار میتوانند این اختلال را تشدید کنند یا علائم آن را در کودک آشکارتر کنند.
شناخت این عوامل میتواند به تشخیص زودهنگام و مداخله درمانی کمک کند و به خانوادهها و درمانگران امکان مدیریت بهتر و کاهش اثرات منفی این اختلال بر زندگی کودک را بدهد.
به نقل از سایت clevelandclinic:
اختلال دوقطبی یک وضعیت سلامت روان است که باعث تحریک پذیری قابل توجه و نوسانات خلقی در کودکان می شود. هیچ درمانی برای اختلال دوقطبی وجود ندارد، اما با درمان موثر (درمان و داروها) میتوان زندگی سالمی برای کودکان داشت.
تشخیص اختلال دو قطبی در کودکان
تشخیص اختلال دو قطبی در کودکان بسیار پیچیده است و نیاز به ارزیابی دقیق و چندمرحلهای دارد، زیرا علائم آن میتواند با اختلالات روانی دیگر مانند بیشفعالی (ADHD) یا اضطراب در کودکان اشتباه گرفته شود. برای تشخیص این اختلال، روانپزشک یا روانشناس کودک با همکاری والدین و معلمان کودک، به ارزیابی گستردهای میپردازد که شامل مشاهده و بررسی دقیق رفتارها و الگوهای خلقی کودک است.
1. مصاحبه تخصصی با کودک و والدین
اولین مرحله تشخیص اختلال دو قطبی، مصاحبه تخصصی است که روانپزشک کودک یا روانشناس با کودک و والدین او انجام میدهد. این مصاحبهها شامل پرسشهایی در مورد سابقه خانوادگی، الگوهای خواب، تغییرات خلقی، رفتارهای خاص و واکنشهای عاطفی کودک است. هدف این است که روانپزشک یا روانشناس بتواند الگوهای رفتاری و خلقی کودک را درک کرده و بسنجد آیا این تغییرات به شکل متناوب و با نوسانات شدید اتفاق میافتند یا خیر. اطلاعاتی که والدین و گاهی معلمان میدهند، بسیار مهم است، زیرا کودک ممکن است در محیطهای مختلف رفتارهای متفاوتی داشته باشد.
2. آزمونهای روانشناختی
برای تکمیل اطلاعات جمعآوریشده، روانپزشک یا روانشناس ممکن است از آزمونهای استاندارد روانشناختی استفاده کند. این آزمونها شامل پرسشنامهها و تستهای عاطفی و شناختی هستند که ابعاد مختلف رفتاری و عاطفی کودک را ارزیابی میکنند. بهعنوان مثال، پرسشنامههای ارزیابی خلق و خو و تستهای توجه و تمرکز به شناسایی بهتر ویژگیهای عاطفی و شناختی کودک کمک میکنند. از این روشها برای تمایز بهتر اختلال دو قطبی از سایر اختلالات مانند افسردگی یا بیشفعالی استفاده میشود. این مورد برای افزایش اعتماد به نفس کودکان نیز مفید است.
3. بررسی علائم در طول زمان
برای تأیید نهایی اختلال دو قطبی، روانپزشکان معمولاً علائم را در طول چند ماه یا حتی چند سال پیگیری میکنند. در اختلال دو قطبی، دورههای شیدایی و افسردگی به شکل متناوب و پایدار بروز میکنند. پیگیری طولانیمدت به روانپزشک این امکان را میدهد تا مطمئن شود که این تغییرات خلقی پایدار هستند و نشانهای از اختلال دو قطبی است. در این دورهها، روانپزشک به دقت تغییرات رفتار، احساسات و خواب کودک را زیر نظر دارد و گزارشهای والدین و معلمان نیز در تشخیص نهایی نقشی کلیدی ایفا میکنند. اختلال دوقطبی حتی میتواند علت گریه کردن بی دلیل کودکان نیز باشد.
درمان اختلال دو قطبی در کودکان
درمان اختلال دو قطبی در کودکان نیازمند رویکردی چندجانبه است، زیرا این اختلال بر ابعاد مختلف زندگی کودک تأثیر میگذارد. روشهای درمانی این اختلال شامل درمان دارویی، رواندرمانی، آموزش والدین و معلمان و حتی روشهای مکمل است که در زیر به تفصیل توضیح داده میشود:
1) درمان دارویی
درمان دارویی در کودکان با اختلال دو قطبی معمولاً با احتیاط انجام میشود و پزشکان از داروهای تثبیتکننده خلق و داروهای ضدافسردگی با دوزهای مناسب استفاده میکنند. تثبیتکنندههای خلق کمک میکنند تا نوسانات خلقی کاهش یابد و علائم شیدایی و افسردگی کنترل شود. در برخی موارد، استفاده از داروهای ضدافسردگی میتواند به بهبود خلق کودک کمک کند. داروها با نظارت دقیق روانپزشک تجویز میشوند و معمولاً نیاز است که دوز و نوع دارو با توجه به پاسخ کودک بهمرور زمان تنظیم شود.
2) رواندرمانی
رواندرمانی یکی از مهمترین بخشهای درمان اختلال دو قطبی در کودکان است. یکی از روشهای رایج، درمان شناختی-رفتاری (CBT) است که به کودک کمک میکند تا افکار منفی و مخرب را شناسایی کرده و روشهای سالمتری برای مدیریت آنها بیاموزد. CBT به کودکان کمک میکند تا راههای موثرتری برای مقابله با نوسانات خلقی پیدا کنند و بتوانند رفتارهای تکانشی خود را کنترل کنند. همچنین، رواندرمانی با ارائه تکنیکهای تنظیم هیجانی و مدیریت استرس میتواند کودکان را در ایجاد مهارتهای مقابلهای تقویت کند.
3) آموزش والدین و معلمان
والدین و معلمان نقش بسیار مهمی در کمک به کودکان مبتلا به اختلال دو قطبی دارند. آگاهی والدین از این اختلال و علائم آن به آنها این امکان را میدهد که رفتارهای کودک را بهتر درک کنند و به روشهای حمایتی و تشویقی صحیحی در برابر تغییرات خلقی کودک واکنش نشان دهند. همچنین، معلمان میتوانند با تنظیم وظایف و کمک به کودک در محیط مدرسه، فضای مناسبی برای موفقیت تحصیلی او فراهم کنند. ایجاد محیطی حمایتی در خانه و مدرسه برای کودکان دو قطبی بسیار ضروری است، زیرا این امر میتواند فشارهای روانی و استرس کودک را کاهش دهد.
4) مداخلات مکمل
برخی روشهای مکمل مانند ورزش منظم، مدیتیشن و یوگا میتوانند به بهبود وضعیت عاطفی و کاهش استرس کودکان مبتلا به اختلال دو قطبی کمک کنند. فعالیتهای فیزیکی منظم، مانند پیادهروی، دوچرخهسواری یا بازیهای گروهی، باعث افزایش ترشح اندورفین در بدن میشود که به بهبود خلقوخو کمک میکند. همچنین، تمرینهای مدیتیشن و یوگا میتوانند به کودکان در یادگیری روشهای آرامشبخش و کنترل استرس یاری رسانند. این روشهای مکمل به کودکان کمک میکنند تا با تکنیکهای تنظیم هیجانی آشنا شوند و حس مثبت و انرژی بیشتری در زندگی روزمره خود تجربه کنند.
عوارض اختلال دو قطبی در کودکان
این اختلال ممکن است باعث مشکلات متعددی شود که شامل موارد زیر است:
- افت تحصیلی و عملکرد ضعیف: اختلال در تمرکز و کاهش علاقه به فعالیتهای روزانه، میتواند بر عملکرد تحصیلی کودک اثر منفی بگذارد.
- مشکلات اجتماعی و ارتباطی: رفتارهای تکانشی و نوسانات خلقی میتوانند باعث بروز مشکلات در روابط دوستانه و خانوادگی شوند.
- افزایش استرس خانوادگی: اختلال دو قطبی نه تنها بر کودک، بلکه بر تمامی اعضای خانواده نیز اثر میگذارد و میتواند تنش و فشار زیادی به خانواده وارد کند.
البته بیماری های روانی در کودکان اگر درمان نشوند و نادیده گرفته شوند و یا برخورد های نادرست و خشونت آمیز با این بیماری ها انجام شود، در آینده بیماری های جدید و بسیار وخیم تری در آن کودک به وجود می آید، مثل اسکیزوفرنی. و باید بدانید که آنگاه نگهداری و پرستاری از بیمار اسکیزوفرنی که به سن جوانی رسیده است به مراتب دشوار تر و بی نهایت پر چالش تر خواهد بود.
پیشگیری از اختلال دوقطبی در کودکان
گرچه راهی قطعی برای پیشگیری از این اختلال وجود ندارد، اما روشهایی برای کاهش احتمال بروز آن پیشنهاد میشود:
- آگاهی والدین: شناخت عوامل خطر و علائم اولیه، از سوی والدین بسیار کمککننده است.
- محیط خانوادگی حمایتی: ایجاد محیطی آرام و بدون استرس و برخورداری کودک از حمایت عاطفی میتواند کمککننده باشد.
- استفاده از روشهای درمانی زودهنگام: تشخیص و درمان سریع میتواند به مدیریت بهتر این اختلال کمک کند.
چه زمانی به دکتر مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده علائم اختلال دو قطبی، نظیر نوسانات شدید خلقی، مشکلات خواب یا تمرکز، و رفتارهای غیرعادی، مراجعه به روانپزشک کودک و مشاوره با یک متخصص ضروری است. همچنین، استفاده از خدمات پرستار در منزل یا پرستار کودک میتواند برای والدینی که به دنبال حمایت در مراقبت از کودک هستند مفید باشد.
نتیجهگیری
اختلال دوقطبی در کودکان، هرچند بهنظر میرسد که مخصوص بزرگسالان باشد، اما در کودکان نیز رخ میدهد و نیازمند توجه و درمان تخصصی است. این اختلال با مراقبت و درمان مناسب قابل کنترل است و میتوان با رویکردی جامع و توجه به علائم، بهبود کودک را تضمین کرد. در این راستا، همکاری با شرکتهای پرستاری در منزل نظیر پرستار اول، که در ارائه خدمات مراقبتی و مشاورهای تخصص دارند، میتواند کمک بزرگی به خانوادهها باشد.
سوالات متداول
۱. آیا اختلال دو قطبی در کودکان شایع است؟
اختلال دو قطبی به طور کلی در کودکان شایع نیست اما میتواند در سنین کودکی یا نوجوانی بروز کند. این اختلال بیشتر در نوجوانی و اوایل جوانی ظاهر میشود، اما علائم آن میتواند از دوران کودکی آغاز شود. بهدلیل شباهت علائم این اختلال با سایر مشکلات روانی مانند بیشفعالی و افسردگی، تشخیص آن در کودکان دشوار است و نیاز به ارزیابی دقیق توسط متخصصان دارد.
۲. چگونه میتوان اختلال دو قطبی را از بیشفعالی (ADHD) در کودکان تشخیص داد؟
اختلال دو قطبی و بیشفعالی (ADHD) شباهتهایی دارند، بهویژه در بروز رفتارهای تکانشی و بیقراری، اما تفاوتهایی نیز وجود دارد. روانپزشکان با بررسی دقیق الگوهای رفتاری و خلقی و پیگیری علائم در طول زمان، میتوانند این دو اختلال را از هم تمایز دهند.
۳. آیا دارو برای درمان اختلال دو قطبی در کودکان ایمن است؟
داروهای مورد استفاده در درمان اختلال دو قطبی در کودکان، مانند تثبیتکنندههای خلق و داروهای ضدافسردگی، با دقت تجویز میشوند و باید تحت نظارت دقیق روانپزشک باشند. پزشکان معمولاً از کمترین دوز ممکن برای شروع درمان استفاده میکنند و دوز دارو را به تدریج و با توجه به واکنش کودک تنظیم میکنند.
۴. والدین چگونه میتوانند به فرزندشان با اختلال دو قطبی کمک کنند؟
والدین میتوانند با حمایت عاطفی و فراهم کردن محیطی آرام و باثبات به فرزندشان کمک کنند. یادگیری درباره اختلال دو قطبی و شناخت علائم آن به والدین این امکان را میدهد که با رفتارهای کودک بهتر برخورد کنند و در مواقع لازم با آرامش و مهربانی واکنش نشان دهند.
۵. آیا اختلال دو قطبی در کودکان بهبود مییابد یا به مرور زمان بدتر میشود؟
اختلال دو قطبی یک بیماری مزمن است، اما با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، علائم آن میتواند به خوبی کنترل شود. درمان دارویی و رواندرمانی به کودکان کمک میکند تا با نوسانات خلقی مقابله کنند و مهارتهای مقابلهای لازم را بیاموزند. شدت و پیشرفت بیماری به عوامل مختلفی مانند پایبندی به درمان و حمایتهای خانوادگی و اجتماعی بستگی دارد.
