زمانی که کلیهها به دلیل نارسایی از عملکرد مناسب باز میمانند، قادر به تصفیه خون به طور صحیح نیستند و مواد مضر و مایعات اضافی میتوانند به سطوح خطرناکی برسند. در چنین شرایطی، فرآیند دیالیز به عنوان روشی برای پاکسازی خون از مواد زائد و سموم اضافی به کار میرود. در صورتی که پیوند کلیه گزینهای ممکن نباشد، بیمار مجبور است به طور مداوم از دیالیز استفاده کند، به طوری که این فرایند معمولا سه بار در هفته تکرار میشود. در چنین شرایطی نقش پرستار در منزل بیش از پیش پررنگ میشود. در این مقاله به بررسی نکات مهم در زمینه پرستاری از بیمار دیالیزی، شرایط مراقبتی و اقدامات لازم در این زمینه خواهیم پرداخت.
اقدامات لازم برای پرستاری از بیمار دیالیزی
دیالیز یک روش درمانی است که در آن وظیفه کلیهها برای حذف مواد زائد و مایعات اضافی از بدن، توسط دستگاه دیالیز انجام میشود. این روش بیشتر برای بیمارانی که دچار نارسایی کلیه هستند، کاربرد دارد زیرا کلیههای این افراد توانایی دفع صحیح مواد زائد را ندارند و نیاز به تصفیه مصنوعی خون دارند. پرستار بیمار در مراقبت از بیماران مبتلا به نارسایی حاد کلیه نقش بسیار مهمی ایفا میکند. در این بخش، به بررسی اقدامات پرستاری از بیمار دیالیزی میپردازیم:
1. حفظ تعادل مایع و الکترولیتها
در این مرحله، محدودیتهای مصرف مایعات باید به دقت رعایت شود و مایعات داخل وریدی تحت نظارت دقیق قرار گیرد. همچنین، میزان دریافت و برونده مایعات باید به طور روزانه ثبت و بررسی شود. بیمار باید روزانه وزنکشی شود تا تغییرات مایع بدن پیگیری گردد. وضعیت مایعات بیمار باید به طور منظم ارزیابی شود و بر اساس دستور پزشک، داروهای فسفاتباندینگ به بیمار داده شود. همچنین، الکترولیتهای سرم باید به طور منظم بررسی شوند.
در طول مرحله دیورز، پرستار باید بیمار را از نظر تغییرات وضعیت ذهنی که ممکن است نشاندهنده کاهش سطح سدیم باشد، بررسی کند. علاوه بر این، بیمار باید از نظر ناهنجاریهای ضربان قلب که ممکن است علامت هیپوکالمی باشد، مورد ارزیابی قرار گیرد.
2. تداوم تغذیه
در دوران مرحله الیگوریک، مصرف مایعات برای بیمار باید محدود باشد. رژیم غذایی مخصوص باید با ویژگیهای زیر تنظیم گردد:
- مصرف پروتئین محدود
- چربی و کربوهیدرات بالا در زمان محدودیت پروتئین
- کم بودن سطح پتاسیم در مواقع هایپرکالمی
- افزایش مصرف پتاسیم در مواقع هایپوکالمی
همچنین، اقدامات لازم برای کاهش تهوع و ناراحتیهای گوارشی بیمار باید به طور جدی پیگیری شود.
3. حفظ تعادل میان استراحت و فعالیت
در مرحله حاد بیماری، استراحت در بستر برای بیمار ضروری است. باید به بیمار باید در انجام فعالیتهای روزمره زندگی کمک شود تا انرژی او حفظ گردد. در صورتی که وضعیت کلیهها اجازه دهد، بیمار باید به تدریج و به طور موقت به انجام حرکات فیزیکی تشویق گردد. همچنین، برنامهریزی برای دورههای استراحت منظم به حفظ تعادل میان فعالیت و استراحت کمک خواهد کرد. در سالمندان ایجاد برنامه منظم برای استراحت و فعالیت توسط پرستار سالمند، به دلیل حساسیت این گروه سنی اهمیت بیشتری دارد.
4. پیشگیری از آسیب
یکی دیگر از اقدامات در پرستاری از بیمار دیالیزی، مراقبت از بیمار جهت جلوگیری از آسیبهای فیزیکی است. این مراقبتها شامل آگاهی دقیق از زمان، مکان و فرد تحت درمان میشود. در هنگام استراحت در بستر، نردههای کنار تخت باید بالا نگه داشته شوند تا از سقوط بیمار جلوگیری شود. اگر بیمار قادر به حرکت باشد، مهارتهای حرکتی او باید بررسی و کنترل گردد تا از هرگونه آسیب احتمالی جلوگیری شود. همچنین، بیمار باید از نظر علائم خونریزی تحت مراقبت و بررسی مداوم قرار گیرد.
5. پیشگیری از عفونت
برای جلوگیری از بروز عفونت، بیمار باید از منابع عفونی مانند ملاقاتکنندگان دور نگه داشته شود. بررسیهای منظم برای شناسایی علائم عفونت (مانند تب) ضروری است، زیرا عفونت میتواند سرعت متابولیسم و کاتابولیسم بدن را افزایش دهد. کاتترهای دائمی باید به دقت ضدعفونی و از آنها مراقبت شود. بهداشت ریوی و مراقبتهای پوستی نیز باید به طور دقیق اجرا شود. همچنین، برای کاهش ناراحتی ناشی از بیماری کلیه، داروهای ضد خارش باید طبق تجویز پزشک به او داده شود.
شرایط پرستاری از بیمار دیالیزی
یکی از نکات بسیار مهم در پرستاری از بیمار دیالیزی، کنترل دقیق دوز دیالیز مصرفی برای بیمار است. در صورتی که دوز دیالیز کمتر از حد لازم تجویز شود، بیمار ممکن است با مشکلاتی مانند سوء تغذیه و کمخونی مواجه شود که در موارد شدید ممکن است نیاز به بستری در بیمارستان داشته باشد.
علاوه بر این، توجه به بهداشت محل ورود و رگها در پرستازی از بیمار دیالیزی از اهمیت ویژهای برخوردار است. این محلها باید کاملا تمیز و ضدعفونی شوند تا از ورود هرگونه آلودگی و عفونت به بدن بیمار جلوگیری شود. در نهایت، کنترل مایعات و مواد غذایی مصرفی بیمار نیز ضروری است. معمولا بیماران دیالیزی با مشکل کمبود آب بدن مواجه هستند. همچنین، مصرف نمک باید بر اساس وضعیت سلامت هر بیمار تنظیم گردد تا از بروز مشکلات دیگر جلوگیری شود. باید به این نکته توجه کنید که برای استخدام پرستاری بیمار دیالیزی، از بهترین مرکز خدمات پرستاری در تهران اقدام کنید.
مزایای پرستاری از بیماران دیالیزی در منزل
پرستاری از بیمار دیالیزی در منزل مزایای زیادی دارد که میتواند به بهتر کردن کیفیت زندگی بیمار و کاهش هزینهها کمک کند. از جمله این مزایا میتوان موارد زیر را برشمرد:
- کاهش هزینهها: هزینههای بستری در بیمارستان کاهش مییابد و نیازی به پرداخت هزینههای رفتوآمد به بیمارستان و مطب پزشک نیست.
- تغذیه سالم: بیمار میتواند از مواد غذایی مناسب و سالم که در منزل فراهم است بهرهمند شود.
- فضای تمیز و آرام: بیمار در محیطی تمیز و آرام در منزل خود قرار دارد که به کاهش استرس و بهبود وضعیت عمومی کمک میکند.
- افزایش سرعت بهبودی: حضور در منزل میتواند به تسریع در بهبود حال بیمار کمک کند.
- رسیدگی بیشتر: پرستار به طور مداوم وضعیت بیمار را تحت نظر قرار میدهد و به علائم حیاتی و برنامه دارویی بیمار توجه میکند.
- کنترل دقیق داروها: پرستار داروها را طبق تجویز پزشک کنترل و مصرف آنها را ثبت میکند.
- حضور در کنار خانواده: بیمار در طول درمان میتواند از حمایت عاطفی خانواده بهرهمند شود.
- افزایش کیفیت زندگی: کیفیت بهداشت و زندگی بیمار به دلیل مراقبتهای مستمر و حضوری در منزل بالا میرود.
- تقویت روحیه بیمار: حضور در محیط خانوادگی و دریافت مراقبتهای خصوصی میتواند روحیه بیمار را تقویت کند.
نقش پرستار در مراقبت از بیماران دیالیزی
در نگهداری از بیماران دیالیزی پرستار نقش پررنگ و مهمی دارد، زمانی که برای بیماران دیالیزی خود پرستار داشته باشید نگرانی بابت به موقع بودن داروها، بررسی علائم حیاتی، بررسی تغییرات وضعیت بیمار و… نخواهید داشت. پرستار بیمار به تمامی مراقبت های سالمند مسلط است و در مواقع ضروری بهترین راه حل را اجرا خواهد کرد.
مهمترین عوارض دیالیز
انجام دیالیز اگرچه یک درمان حیاتی برای بیمارانی است که دچار نارسایی کلیه هستند، اما ممکن است با برخی عوارض همراه باشد که نیاز به مراقبت و مدیریت دقیق دارند. در پرستاری از بیمار دیالیزی باید با عوارض ناشی از فرایند دیالیز آشنا باشید تا بتوانید در صورت بروز این موارد به خوبی شرایط را مدیریت کرده و اقدامات لازم را انجام دهید. مثلا از جمله عوارض نارسایی حاد کلیه در سالمندان یا حتی دیگر گروه های سنی که منجر به دیالیز می شود، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ضربان قلب نامنظم
- بالا رفتن سطح پتاسیم خون
- خارش و خشکی پوست
- اختلال در خواب
- گرفتگی و ضعف عضلات
- پایین آمدن فشار خون
- بالا رفتن قند خون
- التهاب غشای اطراف قلب
- افت سطح هوشیاری
- بی اشتهایی و کاهش میل به غذا
- دل درد
- یبوست
- سردرد شدید
- تب
- افزایش وزن
توجه داشته باشید که مدیریت این عوارض نیاز به نظارت دقیق از سوی کادر درمانی و پرستاران متخصص دارد تا بیمار در طول روند دیالیز دچار مشکلات جدیتری نشود.
نکات مهم در خصوص تغذیه بیماران دیالیزی
تغذیه و تنظیم رژیم غذایی مناسب زیرنظر متخصصین و پرستار، نکته بسیار مهمی است که در تسریع روند بهبودی بیمار نقش دارد. برای بیماران دیالیزی، رعایت رژیم غذایی مناسب اهمیت زیادی دارد؛ چراکه باید از ورود مواد زائد و اضافی به بدن از طریق غذا جلوگیری شود.
در پرستاری از بیمار دیالیزی، نظارت بر وضعیت تغذیه و رژیم غذایی این بیماران توسط متخصصان تغذیه یا پرستاران آموزشدیده بسیار ضروری است. این افراد با دقت بررسی میکنند که میزان انرژی، پروتئین، مایعات، ویتامینها و مواد معدنی مصرفی بیماران به درستی تنظیم شود تا از تجمع مایعات و مواد زائد در بدن و عوارض مرتبط با آن جلوگیری گردد. در زیر مواد غذایی مهم در تغذیه این بیماران را بررسی میکنیم:
1) مصرف پروتئین
پروتئین یکی از اجزای ضروری برای حفظ سلامت بدن است، اما بیماران دیالیزی باید مصرف آن را به دقت کنترل کنند. استفاده از پروتئین باکیفیت اهمیت دارد زیرا این نوع پروتئین مواد زائد کمتری تولید کرده و نیاز به دفع کمتری در طول دیالیز خواهد داشت. منابع سالم پروتئینی مانند مرغ، ماهی، سویا و آجیل خام برای این بیماران توصیه میشود تا از کمبود کالری و پروتئین جلوگیری شود. میزان دقیق پروتئین دریافتی به عواملی چون عملکرد کلیه، وضعیت تغذیهای و وزن بدن بیمار بستگی دارد.
به طور کلی، توصیه میشود که حداکثر یک چهارم از کالری روزانه بیماران دیالیزی از پروتئینها تمین شود و این میزان نباید از ده درصد کمتر باشد. برخی از بیماران ممکن است به دلیل بیاشتهایی با کمبود کالری مواجه شوند، در این صورت اضافه کردن چربیهای سالم و کربوهیدراتهای پیچیده با مشورت پزشک میتواند به بهبود مصرف کالری کمک کند.
2) ویتامینها و مواد معدنی
پرستار دیالیز باید به دریافت کافی ویتامینها و مواد معدنی توجه داشته باشد تا از کمبود آنها جلوگیری شود. به دلیل محدودیتهایی که در مصرف برخی غذاها دارند، ممکن است با کمبود مواد مغذی مواجه شوند. به ویژه ویتامینهای محلول در آب مانند ویتامینهای B و C که به سرعت در طول دیالیز از بدن دفع میشوند، میتوانند منجر به کمبود این ویتامینها شوند.
برای مقابله با این مشکل، محدود کردن مصرف برخی ریزمغذیها و جبران کمبودهای احتمالی از طریق مصرف مکملها میتواند موثر باشد. پزشک با تجویز مکملهای مناسب میتواند کمبودهای تغذیهای را جبران کند. البته لازم به ذکر است که بیماران دیالیزی باید تنها از مکملهایی که پزشک تجویز کرده استفاده کنند، زیرا مصرف خودسرانه مکملهای نامناسب میتواند به سلامت آنها آسیب برساند.
کلسیم نقش مهمی در تغذیه بیماران دیالیزی ایفا میکند. کلیهها به طور معمول تعادلی بین کلسیم و فسفر ایجاد میکنند که به حفظ سلامت استخوانها کمک میکند. اما در بیماران دیالیزی که سطح فسفر خونشان بالا است، نیاز به مصرف کلسیم اضافی وجود دارد تا این تعادل حفظ شود. به همین دلیل، مصرف مکملهای کلسیم برای این بیماران ضروری است. این در حالی است که مصرف لبنیات در این بیماران محدود است، زیرا بسیاری از محصولات لبنی حاوی سطح بالای فسفر هستند که مصرف زیاد آنها میتواند باعث افزایش سطح فسفر خون و مشکلات بیشتر شود.
به نقل از سایت davita:
پرستاران افرادی دلسوز هستند. پس از همه، این کاری است که آنها انجام می دهند: ارائه مراقبت. پرستاران ثبت شده (RNs) که از بیماران مبتلا به بیماری کلیوی مراقبت می کنند، پرستار نفرولوژی نامیده می شوند. کلمه نفرولوژی به معنای “مربوط به کلیه ها” است. پرستاران نفرولوژی به طور ویژه برای مراقبت از بیماران مبتلا به بیماری کلیوی آموزش دیده و آموزش دیده اند.
3) موادغذایی مضر برای بیماران دیالیزی
افراد تحت دیالیز باید از مصرف غذاهای سرشار از سدیم خودداری کنند، زیرا این مواد باعث افزایش تشنگی و نیاز به نوشیدن مایعات بیشتر میشوند. از آنجا که کلیههای این بیماران قادر به دفع سریع مایعات نیستند، این مایعات در بدن حبس میشود. بنابراین، مصرف غذاهایی مانند گوشتهای فرآوریشده، کنسروها، آجیل شور، رب، پنیرهای مختلف، تن ماهی، سسهای صنعتی و ادویههای آماده باید از رژیم غذایی بیماران دیالیزی حذف گردد.
همچنین در فرایند پرستاری از بیمار دیالیزی باید توجه داشت که برخی سبزیجات غدهای مانند شلغم، هویج، سبزیجاتی مانند اسفناج و منابع پروتئینی نظیر گوشت قرمز و تخممرغ نیز حاوی میزان بالایی سدیم هستند. بنابراین، بهتر است قبل از مصرف این مواد با پزشک مشورت کنید و در صورت نیاز، آنها را از رژیم غذایی حذف کنید. نکته کلیدی دیگر این است که نمک نباید به غذا اضافه شود؛ بنابراین هیچگونه نمکدانی نباید در وعدههای غذایی وجود داشته باشد. اجتناب از مصرف نمک و غذاهای پر نمک برای این بیماران ضروری است، زیرا در غیر این صورت ممکن است مشکلات زیر ایجاد شود:
- تورم در صورت، دستها و پاها
- تجمع مایع در ریهها و مشکلات تنفسی
- سردرد و کاهش انرژی
- افزایش وزن به دلیل انباشته شدن مایعات در بدن
- بالا رفتن فشار خون
جمعبندی
پرستاری از بیمار دیالیزی نیازمند مراقبتهای خاص و نظارت دقیق بر وضعیت جسمی و تغذیهای آنها است. این بیماران به دلیل نارسایی کلیهها، نیاز به دیالیز منظم دارند تا مواد زائد و مایعات اضافی از بدنشان خارج شود. تغذیه صحیح و کنترل مصرف مواد مغذی از جمله پروتئین، سدیم، پتاسیم و فسفر برای جلوگیری از مشکلات بیشتر ضروری است. همچنین، مراقبتهای پزشکی برای جلوگیری از عوارض ناشی از دیالیز از جمله کاهش فشار خون، ضعف عضلانی و مشکلات قلبی بسیار مهم است. مرکز پرستاری پرستار اول با ارائه خدمات پرستاری ویژه به بیماران دیالیزی، مراقبتهای خانگی و نظارت دقیق بر وضعیت بیماران را تضمین میکند. پرستاران حرفهای و مجرب با ارائه خدمات بهداشتی و درمانی، به بیماران دیالیزی کمک میکنند تا زندگی بهتری داشته باشند.
سوالات متداول
روشهای انجام دیالیز در خانه کدامند؟
دیالیز در منزل، به دو روش همودیالیز و همین طور دیالیز صفاقی انجام میشود که بسته به وضعیت بیمار، ممکن است هر یک از آنها ترجیح داده شود.
هزینه دیالیز در خانه چقدر است؟
بستگی به دستگاه دیالیز، مدت انجام آن، تعداد روز در هفته و دیگر عوامل، هزینه دیالیز کردن بیمار در منزل، مشخص خواهد شد.
چرا بیماران دیالیزی باید رژیم غذایی خاصی داشته باشند؟
بیماران دیالیزی باید رژیم غذایی خاصی داشته باشند زیرا دیالیز قادر به دفع همه مواد زائد و مایعات اضافی بدن نیست. رژیم غذایی مناسب به کنترل سطح مواد معدنی، ویتامینها، پروتئینها و مایعات کمک میکند و از بروز عوارضی مانند افزایش فشار خون، ضعف عضلات و مشکلات قلبی جلوگیری میکند.
آیا پرستاری از بیمار دیالیزی در منزل ممکن است؟
بله، پرستاری از بیماران دیالیزی در منزل توسط پرستار حرفهای امکانپذیر است. خدمات پرستاری خانگی شامل نظارت بر وضعیت بیماران، کنترل داروها، ارزیابی تغذیه و کمک به انجام جلسات دیالیز در محیط منزل است. این خدمات موجب راحتی بیمار و کاهش نیاز به بستری شدن در بیمارستان میشود.
