آریتمی قلبی، یکی از اختلالات شایع سیستم قلب و عروق است که به عدم نظم در ضربان قلب اشاره دارد. این حالت میتواند به شکلهای مختلفی از جمله ضربان قلب تند (تاکیکاردی) یا ضربان قلب کند (براکیکاردی) بروز کند. انواع آریتمی قلبی ممکن است به طور موقت و یا به صورت مزمن ایجاد شوند و علل متنوعی از جمله بیماریهای قلبی، اختلالات الکترولیتی، استرس و مصرف داروها داشته باشند. درمان آریتمی به کمک پرستار در منزل، به بهترین نحو انجام خواهد شد. در ادامه، به بررسی انواع آریتمیها، علل، علائم و روشهای درمان و پرستار در منزل خواهیم پرداخت.
آریتمی قلبی چیست؟
هر قلب دارای دو دهلیز در قسمت بالایی و دو بطن در قسمت پایینی است. دهلیز راست مسئول کنترل ضربانهای قلب است. گره سینوسی (SA) به عنوان ضربانساز طبیعی قلب عمل میکند و با تولید سیگنالهای الکتریکی، دستوری برای هر ضربان صادر میکند. زمانی که دهلیزها منقبض میشوند، خون به درون بطنها جاری میشود و با ارسال سیگنالهای الکتریکی دیگری، شرایط برای انقباض بطنها و تخلیه خون غنی از اکسیژن به سایر ارگانهای بدن فراهم میشود.
این فرآیند در یک ضربان واحد اتفاق میافتد و یک قلب سالم در هر دقیقه بین 60 تا 100 بار میزند. ضربان قلب ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند آسیب قلبی، ضعف آن و همچنین استرس و تنشهای عصبی دچار اختلال شود. این اختلال میتواند به شکل کاهش یا افزایش تپشهای قلب بروز پیدا کند. این حالت به نام آریتمی قلبی شناخته میشود.
به نقل از وبسایت mayoclinic :
آریتمی قلبی (اختلال در ریتم قلب) یک ضربان نامنظم قلب است. این وضعیت زمانی رخ میدهد که سیگنالهای الکتریکی که به قلب دستور میدهند ضربان داشته باشد، به درستی عمل نکنند. در نتیجه، قلب ممکن است خیلی سریع یا خیلی کند بزند یا الگوی ضربان نامنظم باشد.
آریتمی قلبی ممکن است به صورت لرزش، تپش شدید یا تند قلب حس شود. برخی آریتمیها بیخطر هستند، اما برخی دیگر ممکن است علائمی تهدیدکنندهی زندگی ایجاد کنند. در بعضی مواقع، سریع یا کند شدن ضربان قلب مشکلی ندارد. به عنوان مثال، ممکن است با ورزش ضربان قلب افزایش یابد یا در خواب کاهش یابد.
درمان آریتمی قلبی شامل داروها، دستگاههایی مانند پیسمیکر یا انجام جراحی و اقدامات درمانی است. هدف درمان، کنترل یا رفع ضربانهای سریع، کند یا نامنظم است. داشتن سبک زندگی سالم برای قلب میتواند از بروز آسیبهای قلبی که باعث آریتمی میشوند، جلوگیری کند.
انواع های مختلف آریتمی قلبی
آریتمی قلبی به عنوان اختلالی در ریتم ضربان قلب شناخته میشود. این اختلال میتواند باعث شود که ضربان قلب به صورت غیرطبیعی سریع، کند یا نامنظم باشد. انواع مختلفی از آریتمیهای قلبی وجود دارند که میتوان آنها را به سه نوع دستهبندی کرد. در ادامه به بررسی انواع آریتمی قلبی خواهیم پرداخت:
1- ضربان قلب خیلی سریع (تاکی کاردی):
ضربان قلب به طور قابل توجهی افزایش مییابد و در حالت استراحت به بیش از 100 ضربه در دقیقه میرسد. در برخی موارد، قلب قادر به پمپاژ خون کافی نیست. این امر منجر به کاهش اکسیژن رسانی به اندامهایی مانند مغز، کلیهها، کبد و حتی خود قلب میشود. در چنین شرایطی که آریتمی رخ میدهد، دریافت کمک پزشکی فوری ضروری است.
2- ریتم بیش از حد سریع و نامنظم قلب (فیبریلاسیون):
فیبریلاسیون یک نوع آریتمیقلبی بوده که در آن سلولهای عضلانی قلب به صورت بسیار سریع و نامنظم دچار انقباض میشوند. این اختلال میتواند از نواحی مختلف قلب آغاز شود، از جمله دهلیزها (که به آن فیبریلاسیون دهلیزی گفته میشود) و یا از بطنها (که به عنوان فیبریلاسیون بطنی شناخته میشود) که برای درمان نیاز به پرستار بیمار دارد.
3- ضربان قلب خیلی آهسته (برادی کاردی):
در این نوع آریتمیقلبی، ضربان قلب در حالت استراحت به زیر 50 ضربه در دقیقه کاهش مییابد. بروز این عارضه ممکن است منجر به احساس خستگی یا عدم توانایی در انجام فعالیتهای روزمره شود. در صورتی که ریتم قلب به طور کامل قطع شود، به این وضعیت آسیستول گفته میشود که منجر به بیهوشی خواهد شد.
علائم و نشانههای آریتمی قلبی
آریتمی قلبی ممکن است بدون علائم مشخص ظاهر شود، به طوری که حتی بیمار از وجود آن بیخبر باشد. در واقع، پزشک در حین یک معاینه روتین و بدون هیچ شکایتی از سوی بیمار، آریتمی را تشخیص میدهد. با این حال، بروز علائم مشخص همیشه به معنای مواجهه با یک مشکل جدی نیست. برخی از علائم و نشانههای آریتمیقلبی عبارتند از:
- احساس بال بال زدن قلب در سینه: این احساس که به نام «فلاتر» نیز شناخته میشود، یک علامت رایج آریتمی بوده که در آن فرد ممکن است حس کند قلبش در حال تپیدن، لرزیدن یا پرش است. این حالت بهطور معمول بهصورت غیرارادی و ناگهانی رخ میدهد و میتواند به دلیل نامنظم بودن ضربان قلب باشد. اگرچه این احساس بهخودی خود بیخطر است؛ اما در برخی موارد به نشانهای از اختلالات قلبی جدی تبدیل میشود.
- درد قفسه سینه: درد قفسه سینه میتواند یکی از نشانههای مهم انواع آریتمی قلبی باشد و اغلب با فشار یا ناراحتی در این ناحیه همراه است. این درد ناشی از کاهش جریان خون به عضلات قلب بوده و به شکل دردهای شدیدی که به گردن، فک، بازوها یا پشت کشیده میشود، ظاهر خواهد شد. هر نوع درد قفسه سینه نیازمند بررسی فوری بوده؛ زیرا نشانهای از یک مشکل قلبی جدی مانند حمله قلبی است.
- تنگی نفس: تنگی نفس به حالتی اشاره داشته که فرد در تنفس مشکل دارد و ممکن است حس کند که نمیتواند به اندازه کافی اکسیژن دریافت کند. این وضعیت اغلب همراه با آریتمیهای قلبی مشاهده میشود و به دلیل ناکافی بودن اکسیژنرسانی به بافتهای بدن ایجاد میشود. تنگی نفس در حال استراحت یا هنگام فعالیت رخ میدهد و در صورت بروز، بهویژه در ارتباط با درد قفسه سینه، باید سریعاً مورد بررسی قرار گیرد.
- اضطراب: احساس اضطراب یا بیقراری ممکن است به دلیل تپشهای نامنظم قلب یا تاکیکاردی ایجاد شود. هنگامی که ضربان قلب نرمال نباشد و بهطور ناگهانی افزایش یابد، فرد دچار احساس اضطراب شدید میشود. این حالت به دلیل تحریکات سیستم عصبی مرکزی یا ترشح هورمونهای استرس است. همچنین، خود اضطراب نیز باعث افزایش ضربان قلب و تشدید علائم میشود.
- خستگی: خستگی یکی از علائم رایج در افرادی بوده که از آریتمیهای قلبی رنج میبرند و ناشی از کاهش کارایی قلب و کاهش خونرسانی به بافتها و اندامهای بدن است. افراد مبتلا به آریتمی قلبی ممکن است حتی پس از استراحت نیز احساس انرژی کافی نداشته باشند. خستگی تأثیر منفی بر کیفیت زندگی افراد میگذارد و توانایی انجام فعالیتهای روزانه را کاهش میدهد.
- سبکی سر: سبکی سر یا احساس سرگیجه در نتیجه کاهش فشار خون و خونرسانی ناکافی به مغز رخ میدهد. این وضعیت ممکن است باعث بیثباتی در هنگام ایستادن یا حرکت شود و حتی به افتادن منجر گردد. سبکی سر اغلب همراه با تپشهای نامنظم قلب یا ضربان پایین رخ میدهد و در برخی موارد نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.
- تعریق: تعریق غیرعادی بهویژه همراه با علائم دیگر آریتمی مانند تپش قلب و درد قفسه سینه، میتواند نشانهای از اختلالات قلبی باشد. این تعریق به دلیل فعال شدن سیستم عصبی سمپاتیک و ترشح هورمونهای استرس در بدن رخ میدهد و در برخی موارد علامت هشداردهندهای برای وضعیتهای خطرناکتر مانند حمله قلبی است.
چه موقع باید به متخصص قلب مراجعه کرد؟
آریتمی قلبی میتواند با احساسی از ضربانهای زودهنگام همراه باشد و یا این تصور را ایجاد کند که قلب بیش از حد سریع یا خیلی آهسته میزند. علائم و نشانههای دیگر به دلیل کاهش اثربخشی پمپاژ خون توسط قلب، به ویژه هنگام تپشهای بسیار تند یا کند، بروز میکنند. این علائم شامل تنگی نفس، ضعف، احساس گیجی، سبکی سر، غش یا نزدیک به غش، درد یا ناراحتی در ناحیه قفسه سینه میشوند. در صورت تجربه هر یک از این علائم، مراجعه به پزشک قلب توصیه میشود.
علل آریتمی قلبی
سیگنالدهی در قلب سالم بهطور معمول به شکل آرام و منظم صورت میگیرد. در حالت استراحت، قلب سالم معمولاً بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه میزند. با این حال، برخی عوامل ممکن است باعث شوند که ضربان قلب از حالت طبیعی خارج شده و فرد دچار آریتمی یا بینظمی ضربان قلب شود. از جمله مهمترین دلایل بروز ضربان قلب نامنظم یا آریتمی قلبی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- انسداد عروق در قلب (بیماری عروق کرونر): بیماری عروق کرونر باعث محدود شدن جریان خون به قلب میشود. کمبود جریان خون میتواند اکسیژن رسانی به بافتهای قلب را کاهش داده و باعث تغییرات الکتریکی در قلب شود. این تغییرات ممکن است به ایجاد آریتمیهای قلبی منجر شوند. در موارد شدید، انسداد عروق کرونر منجر به سکته قلبی و ایجاد آریتمیهای جدی میشود.
- تغییر در ساختار قلب مانند کاردیومیوپاتی: کاردیومیوپاتی به وضعیتی اشاره دارد که در آن عضله قلب ضخیم یا سفت شده و یا ساختار غیرطبیعی دارد. این تغییرات میتوانند باعث اختلال در عملکرد پمپ قلب شوند و زمینهساز آریتمیهای قلبی باشند. کاردیومیوپاتی به دلایل مختلفی از جمله ژنتیک، بیماریها و فشار خون بالا ایجاد میشود.
- دیابت: دیابت با افزایش سطح قند خون، به دیوارههای عروق آسیب میزند و باعث بروز بیماریهای قلبی عروقی میشود. در نتیجه، افراد مبتلا به دیابت بیشتر در معرض ابتلا به آریتمیقلبی هستند. همچنین، قند خون ناپایدار میتواند عملکرد الکتریکی قلب را تحت تأثیر قرار دهد و موجب بروز اختلالات ضربان قلب شود.
- فشار خون بالا و فشار خون ریوی: فشار خون بالا با افزایش فشار بر روی دیوارههای عروق خونی و عضله قلب، باعث تغییر در ساختار و عملکرد قلب میشود. این وضعیت میتواند منجر به آریتمی شود. فشار خون ریوی نیز که به فشار بالای خون در شریانهای ریه گفته میشود، بر عملکرد قلب راست تأثیر میگذارد و باعث بروز آریتمیهای مختلف میگردد. فشار خون در سالمندان بیشتر رایج است.
- پرکاری تیروئید: تیروئید بیشفعال میتواند باعث افزایش ضربان قلب و ایجاد آریتمی شود. هورمونهای تیروئید به شدت بر عملکرد قلب اثر میگذارند و در صورت افزایش بیش از حد آنها، ضربان قلب به شکل نامنظم و سریع میشود. این وضعیت به مشکلات جدی قلبی منجر خواهد شد.
- آپنه خواب: آپنه خواب به وضعیتی گفته میشود که فرد در خواب به طور موقت تنفس نمیکند. این وضعیت میتواند باعث افت سطح اکسیژن خون شود و بر قلب فشار وارد کند. آپنه خواب در طولانی مدت به افزایش احتمال بروز آریتمی قلبی منجر میشود، به ویژه در افرادی که فشار خون بالایی دارند.
- مصرف بیشازحد الکل و کافئین: الکل و کافئین بر سیستم عصبی خودمختار تأثیر گذاشته و باعث تحریک قلب میشوند. مصرف بیش از حد الکل میتواند به آسیب بافتی در قلب منجر شود، مصرف کافئین زیاد ضربان قلب را افزایش دهد و بروز آریتمی را در پی داشته باشد. این عوامل به ویژه در افرادی که سابقه بیماری های قلبی دارند، خطرناک است.
- سوءمصرف مواد مخدر: مواد مخدر مانند کوکائین و متامفتامین میتوانند به شدت بر سیستم قلب و عروق تأثیر بگذارند. این مواد باعث افزایش ضربان قلب و تنگ شدن عروق میشوند که ممکن است به آریتمیهای خطرناک منجر شود. همچنین، سوءمصرف طولانی مدت مواد مخدر به تخریب بافت قلب منجر میشود.
چگونه باید از آریتمی قلبی پیشگیری کنیم؟
اگر در معرض خطر بالای بروز آریتمی قلبی باشید، پزشک ممکن است توصیههایی برای کاهش این خطر ارائه دهد. برخی از این توصیهها شامل موارد زیر هستند:
- اجتناب از عوامل محرک آریتمی: از مصرف موادی که میتوانند باعث بروز آریتمی شوند، خودداری کنید. این مواد شامل کافئین، الکل، نیکوتین یا داروهای محرک هستند.
- درمان بیماریهای زمینهای: برخی از بیماریها، مانند فشار خون بالا، دیابت یا اختلالات تیروئید، میتوانند خطر آریتمی را افزایش دهند. پزشک توصیه میکند که این بیماریها را تحت کنترل داشته باشید تا خطر بروز آریتمی کاهش یابد.
- انتخاب غذاهای سالم برای قلب: مصرف غذاهای غنی از فیبر، سبزیجات، میوهها، ماهیهای چرب، غلات کامل، کاهش مصرف غذاهای چرب، قندهای تصفیهشده و نمک، برای پیشگیری مناسب است.
- فعالیت بدنی منظم: تمرینات ورزشی منظم برای تقویت قلب و کاهش خطر بیماریهای قلبی داشته باشید.
- رسیدن به وزن سالم: تنظیم و نگهداری وزن سالم با رژیم غذایی مناسب و فعالیت بدنی، برای پیشگیری از آریتمی ضروری است.
- ترک سیگار: سیگار کشیدن خطر ابتلا به آریتمی و سایر بیماریهای قلبی را افزایش میدهد؛ بنابراین ترک آن میتواند به سلامت قلب کمک کند.
- مدیریت استرس: استرس روی ضربان قلب تأثیر میگذارد. انجام فعالیتهایی مانند مدیتیشن، یوگا یا تنفس عمیق به کاهش استرس کمک میکند.
اگر شما به بیماریای مبتلا هستید که خطر بروز آریتمی در شما را افزایش میدهد، توصیه میشود با پزشک در مورد راههای پیشگیری از آریتمی مشورت کنید. ممکن است نیاز باشد به طور منظم تحت معاینات دورهای قرار بگیرید تا پزشک بتواند هرگونه الگو یا نشانهای از آریتمی را که در طول زمان بروز میکند، شناسایی و بررسی نماید.
سخن پایانی
آریتمی قلبی اگرچه در بسیاری از موارد بیخطر است، اما میتواند در برخی شرایط به مشکلات جدی سلامتی منجر شود. بنابراین، شناخت علائم و مشورت با پزشک متخصص برای تشخیص و درمان بهموقع، اهمیت زیادی دارد. توجه به سبک زندگی سالم، از جمله تغذیه مناسب، ورزش منظم و مدیریت استرس، به کاهش خطر ابتلا به آریتمی و بهبود کیفیت زندگی کمک میکند. موسسه پرستاری «پرستار اول» با سالها تجربه در ارائه خدمات پرستاری، به عنوان یک نام معتبر و مورد اعتماد در حوزه خدمات پرستاری شناخته شده است.
سوالات متداول
چه عواملی میتوانند موجب آریتمیقلبی شوند؟
عواملی مانند بیماریهای قلبی، فشار خون بالا، دیابت، استرس، الکل و مصرف کافئین، برخی داروها و اختلالات الکترولیتی میتوانند به بروز آریتمی کمک کنند.
چگونه میتوان آریتمیقلبی را تشخیص داد؟
تشخیص آریتمی معمولاً از طریق نوار قلب (ECG)، مانیتورینگ ۲۴ ساعته ضربان قلب (هولتر)، و آزمایشهای خون انجام میشود. پزشک ممکن است از روشهای دیگر مانند اکوکاردیوگرام نیز استفاده کند.
درمان آریتمیقلبی چگونه است؟
درمان بستگی به نوع و شدت آریتمی دارد. گزینههای درمان شامل تغییرات در سبک زندگی، داروها، الکتروکاردیوگرام و در برخی موارد، عمل جراحی است. پزشک با توجه به شرایط فردی هر بیمار، مناسبترین روش درمانی را تجویز میکند.
آیا آریتمی قلبی خطرناک است؟
برخی از انواع آریتمی ممکن است خطرناک باشند و به عوارض جدی مانند سکته قلبی یا ایست قلبی منجر شوند. اما بسیاری از آریتمیها بیخطر هستند و نیازی به درمان ندارند. مشاوره با پزشک برای ارزیابی خطرات ضروری است.
